Chạy giặc (Nguyễn Đình Chiểu) 8

1. Tiểu sử

- Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), tự là Mạch Trạch, hiệu Trọng Phủ, Hối Trai.

- Sinh ra tại quê mẹ - làng Tân Thới, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh).

- Ông xuất thân trong gia đình nhà nho, cha là Nguyễn Đình Huy, người Thừa Thiên (nay là Thừa Thiên- Huế), vào Gia Định làm thư lại tại dinh Tổng trấn Lê Văn Duyệt.

- Năm 1843, Nguyễn Đình Chiểu đỗ tú tài tại trường thi Gia Định.

- Năm 1846, ông ra Huế học, chuẩn bị thi tiếp tại quê cha, nhưng lúc sắp vào trường thi thì nhận được tin mẹ mất, phải bỏ thi trở về Nam chịu tang (1849).

- Dọc đường về, Nguyễn Đình Chiểu bị đau mắt nặng rồi bị mù. Không khuất phục trước số phận oan nghiệt, Nguyễn Đình Chiểu về Gia Định mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân, và tiếng thơ Đồ Chiểu cũng bắt đầu vang lên khắp miền Lục tỉnh.

- Năm 1859, khi giặc Pháp đánh vào Gia Định, người trí thức Nguyễn Đình Chiểu đã đứng vững trên tuyến đầu của cuộc kháng chiến chống ngoại xâm cùng các nhà lãnh tụ nghĩa quân bàn mưu tính kế đánh giặc và sáng tác những vẫn thơ cháy bỏng căm hờn, sôi sục ý chí chiến đấu.

- Nam Kì mất, ông ở lại Ba Tri (Bến Tre). Thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc, nhưng ông giữ trọn tấm lòng thủy chung son sắt với nước với dân.

2. Sự nghiệp văn học

a. Tác phẩm chính

- Cuộc đời sáng tác của ông được chia làm hai giai đoạn chính: trước và sau khi thực dân Pháp xâm lược:

+ Ở giai đoạn đầu, ông viết hai truyện thơ dài: Truyện Lục Vân Tiên và Dương Từ- Hà Mậu, đều nhằm mục đích truyền bá đạo lí làm người.

+ Đến giai đoạn sau, thơ văn Nguyễn Đình Chiểu là lá cờ đầu của văn thơ yêu nước chống Pháp nửa cuối thế kỉ XIX với những tác phẩm xuất sắc về cả nội dung tư tưởng, tình cảm và nghệ thuật như Chạy giặc, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế Trương Định, Thơ điếu Trương Định, Thơ điếu Phan Tòng, Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh, Ngư Tiều y thuật vấn đáp (còn gọi là Ngư Tiều vấn đáp nho ydiễn ca, một truyện thơ dài).

b. Nội dung thơ văn

- Lí tưởng đạo đức, nhân nghĩa:

+ Đạo lí làm người của Nguyễn Đình Chiểu mang tinh thần nhân nghĩa của đạo Nho, nhưng lại rất đậm đà tính nhân dân và truyền thống dân tộc.

+ Những mẫu người lí tưởng trong tác phẩm là những con người sống nhân hậu, thủy chung, biết giữ gìn nhân cách ngay thẳng, cao cả, dám đấu tranh và có đủ sức mạnh để chiến thắng những thế lực bạo tàn, cứu nhân độ thế.

- Lòng yêu nước, thương dân:

+ Ghi lại chân thực thời kì đau thương của đất nước, khích lệ lòng căm thù quân giặc, nhiệt liệt biểu dương người anh hùng nghĩa sĩ hi sinh vì Tổ quốc

+ Tố cáo tội ác của kẻ thù, lên án những kẻ bán nước, cầu vinh

+ Ca ngợi những người sĩ phu yêu nước, giữ niềm tin vào ngày mai, bất khuất trước kẻ thù, khích lệ lòng yêu nước, ý chí cứu nước

c. Phong cách nghệ thuật

- Đậm sắc thái Nam Bộ:

+ Ngôn ngữ: mộc mạc, bình dị như lời ăn tiếng nói của nhân dân Nam Bộ

+ Nhân dân: trọng nghĩa khinh tài, nóng nảy, bộc trực nhưng đằm thắm ân tình

Sơ đồ tư duy tác giả Nguyễn Đình Chiểu:

Nguyễn Đình Chiều (1822-1888), tự Mạch Trạch, hiệu Trọng Phủ, Hồi Trai.

Ông sinh ra tại làng Tân Thới, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh).

Ông xuất thân trong gia đình nhà nho, cha là Nguyễn Đình Huy, người Thừa Thiên (Huế), vào Gia Định làm thư lại.

Năm 1845, Nguyễn Đình Chiều đỗ tú tài.

Năm 1846, ông ra Huế học, chuẩn bị thi tiếp, nhưng nhận tin mẹ mất nên phải bỏ thi về Nam chịu tang.

Trên đường về, ông bị đau mắt nặng rồi mù. Không khuất phục số phận, ông về Gia Định mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh và nổi tiếng với thơ.

Năm 1859, khi giặc Pháp đánh Gia Định, ông đứng lên kháng chiến, bàn mưu đánh giặc và sáng tác thơ yêu nước.

Ông ở lại Ba Trị (Bến Tre), thực dân Pháp tìm cách dụ dỗ nhưng ông vẫn giữ trọn lòng trung thành với nước.

Ông sáng tác hai truyện thơ dài: Truyện Lục Vân Tiên và Dương Từ-Hà Mậu, nhằm truyền bá đạo lý làm người.

Cuộc đời sáng tác của ông chia làm hai giai đoạn: trước và sau khi Pháp xâm lược. Giai đoạn sau, thơ văn ông là lá cờ đầu của văn thơ yêu nước với các tác phẩm như Chạy giặc, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế Trương Định,...

Đạo lý làm người của Nguyễn Đình Chiều mang tinh thần nhân nghĩa của Nho giáo, nhưng rất đậm đà tính nhân dân và truyền thống dân tộc.

Tác phẩm của ông ghi lại chân thực thời kỳ đau thương của đất nước, khích lệ lòng căm thù giặc, ca ngợi nghĩa sĩ hy sinh, và lên án kẻ bán nước.

Ngôn ngữ thơ ông mộc mạc, bình dị như lời nói của nhân dân Nam Bộ, mang đậm sắc thái Nam Bộ.

1. Tìm hiểu chung

a. Hoàn cảnh sáng tác

- Hiện nay, chưa thấy tài liệu nào nói rõ thời điểm ra đời của bài thơ Chạy giặc.

- Căn cứ vào hoàn cảnh lịch sử, cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu và nhất là nội dung tác phẩm, có người cho rằng bài thơ này đã được tác giả viết ngay sau khi thành Gia Định bị thực dân Pháp bắt đầu tấn công (ngày 17/2/1859).

b. Bố cục: 2 phần

- Phần 1 (Sáu câu đầu): Cảnh đất nước và nhân dân khi thực dân Pháp đến xâm lược

- Phần 2 (Hai câu cuối): Tâm trạng, thái độ của tác giả

c. Thể loại: thất ngôn bát cú Đường luật

d. Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả, tự sự

2. Giá trị nội dung, nghệ thuật

a. Giá trị nội dung

- Chạy giặc đã tái hiện chân thực cảnh quê hương khi thực dân Pháp đến tàn sát.

- Bài thơ còn thể hiện tình cảm yêu nước tha thiết của nhà thơ. Đó là những giây phút đau thương trước cảnh nước mất nhà tan. Ông đã lên tiếng kêu gọi những người có trách nhiệm đứng lên đánh giặc cứu nước và thức tỉnh lòng yêu nước trong mỗi người dân Việt.

b. Giá trị nghệ thuật

- Các biện pháp tu từ: từ láy, phép đối

- Hình ảnh thơ gợi hình, gợi cảm

- Ngôn ngữ thơ tinh tế, giàu cảm xúc

Sơ đồ tư duy văn bản Chạy giặc:

Hiện nay, thời điểm chính xác bài thơ "Chạy giặc" ra đời vẫn chưa được xác định rõ.

Dựa vào hoàn cảnh lịch sử, cuộc đời Nguyễn Đình Chiều và nội dung tác phẩm, nhiều người cho rằng bài thơ được viết ngay sau khi thành Gia Định bị thực dân Pháp tấn công (ngày 17/2/1859).

Bài thơ có hai phần:

Phần 1 (Sáu câu đầu): Miêu tả cảnh đất nước và nhân dân khi thực dân Pháp xâm lược.

Phần 2 (Hai câu cuối): Thể hiện tâm trạng, thái độ của tác giả.

"Chạy giặc" là một bài thơ Đường luật thất ngôn bát cú, sử dụng phương thức biểu đạt kết hợp miêu tả, tự sự.

Bài thơ tái hiện chân thực cảnh quê hương bị thực dân Pháp tàn phá và thể hiện tình cảm yêu nước sâu sắc của nhà thơ.

Tác giả đã bày tỏ nỗi đau trước cảnh nước mất nhà tan, đồng thời kêu gọi mọi người có trách nhiệm đứng lên đánh giặc cứu nước và khơi dậy lòng yêu nước.

Bài thơ sử dụng các biện pháp tu từ như từ láy, phép đối để tạo nên những hình ảnh thơ gợi hình, gợi cảm. Ngôn ngữ thơ tinh tế, giàu cảm xúc.